Η οικογένεια Φαρμακίδη στη Ντάτσα.
Ένας πόλεμος, μια εποχή, οι Τούρκοι και ηπεριουσία.
Του Νικολού Φαρμακίδη
Η ιστορία της οικογένειας του Ιωάννη Κ. Φαρμακίδη στη Ντάτσα —την οθωμανική Dadya και τη μεταγενέστερη Reşadiye— μπορεί πλέον να φωτιστεί όχι μόνο από την οικογενειακή παράδοση, αλλά και από οθωμανικά έγγραφα που αποκαλύπτουν, εκτός από το μέγεθος της περιουσίας της και, κυρίως, τις μεγάλες αλλαγές που γνώρισε η περιοχή στα τελευταία χρόνια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και ο τρόπος που οι Τούρκοι απέσπασαν την περιουσία τους.
Ο Γιάννης Κων. Φαρμακίδης (1858-1926) παντρεμένος με την Μαρία Μιχ. Κατσουράκη (1864-1935) είχαν πέντε εν ζωή παιδιά το 1914. Τον Μιχαήλο (1882-1945), τον Νικολό (1890-1925), τον Αλέξανδρο (1892-1972), τον Βασίλειο (1898-1972) και τον Νικήτα (1900-1987). Το όνομά του δεν διασώθηκε μόνο στα οικογενειακά αρχεία. Παρέμεινε και στη μνήμη της ίδιας της Ντάτσα, ακόμη και μέσα στη μουσουλμανική κοινωνία της πόλης. Έτσι, τα οθωμανικά έγγραφα και η τοπική μνήμη συναντώνται σε μια ιστορία που ξεπερνά τα όρια μιας οικογένειας.
Ένας αναλυτικός κατάλογος ακινήτων και των γαιών έχει τον τίτλο:«DadyaKaryesinde 156 KunyedeSumbekiliYannisFarmakidiüzerindemukayyetbilcümleEmlakveArazininHulasadefterisureti» καιπρόκειται για τοσυνοπτικό κατάλογο όλων των ακινήτων και των αγροτικών εκτάσεων που ήταν καταχωρισμένα στο όνομα του Συμιακού Γιάννη Φαρμακίδη στη Dadya.Ο κατάλογος περιλαμβάνει 320 ξεχωριστές καταχωρίσεις, συνολικής δηλωμένης αξίας 345.650 γροσίων το 1914. Δεν πρόκειται μόνο για αγροτική γη. Καταγράφονται κατοικίες, καταστήματα, αποθήκες και άλλα κτίρια, καθώς και αμπέλια, δενδρώδεις καλλιέργειες και γεωργικές εκτάσεις.
Το έγγραφο αυτό αποτυπώνει το μέγεθος της περιουσίας με συγκεκριμένα στοιχεία και όχι μόνο μέσα από οικογενειακές αναμνήσεις.Η σχέση της οικογένειας με τη Σύμη ήταν στενή, αλλά η οικονομική της δραστηριότητα είχε αναπτυχθεί και στη μικρασιατική ακτή. Για τους κατοίκους των απέναντι νησιών και της Dadya η θάλασσα δεν αποτελούσε σύνορο. Ήταν ο δρόμος που συνέδεε ανθρώπους, εμπορεύματα, οικογένειες και οικονομικές δραστηριότητες. Η μητέρα του Ιωάννη ήταν η Μαρία Γιάννη Βαρελετζή που ήταν από την Σταδιά. Για το λόγο αυτό στην Ντάτσα οι σημερινοί κάτοικοι γνωρίζουν την οικογένεια και ως Βαρελετζή. Άλλωστε ο πατέρας του Ιωάννη, Κωνσταντίνος, διατηρούσε και τα δύο επίθετα: Φαρμακίδης – Βαρελετζής.
Η κατάσταση άλλαξε μετά το 1912, όταν η Ιταλία κατέλαβε τα Δωδεκάνησα.Για τους ελληνικούς πληθυσμούς των νησιών η ιταλική κατοχή συνδέθηκε αρχικά με την προσδοκία ότι η παρουσία της Ιταλίας θα οδηγούσε τελικά στην ένωση των νησιών με την Ελλάδα. Για τη γειτονική μικρασιατική ακτή, όμως, η εξέλιξη αυτή δημιούργησε ένα νέο πολιτικό και στρατηγικό περιβάλλον.
Η αλλαγή αυτή συνέπεσε με μια ακόμη βαθύτερη μεταβολή στο εσωτερικό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Μετά το 1913, η Επιτροπή Ένωσης και Προόδου ενίσχυσε την προσπάθεια πολιτικής και οικονομικής ενδυνάμωσης του μουσουλμανικού και τουρκικού στοιχείου.Η εξέλιξη αυτή είχε και οικονομική διάσταση.
Οι χριστιανικές κοινότητες της Αυτοκρατορίας —Έλληνες, Αρμένιοι και Ασσύριοι— είχαν σημαντική παρουσία στο εμπόριο, στη βιοτεχνία, στις υπηρεσίες, στη γεωργία και στην ακίνητη περιουσία. Κατά τα χρόνια του Α παγκοσμίου πολέμου, οι διώξεις και οι εκτοπίσεις συνοδεύτηκαν σε πολλές περιοχές από την καταγραφή, τη διαχείριση και τη μεταβίβαση περιουσιών.Δημιουργήθηκαν έτσι ειδικοί κρατικοί μηχανισμοί για τη διαχείριση των λεγόμενων «εγκαταλελειμμένων περιουσιών». Στα οθωμανικά έγγραφα αυτές καταγράφονται με τον όρο emvâl-i metrûke.
Η περίπτωση του Γιάννη Φαρμακίδη δεν πρέπει όμως να ενταχθεί αυτόματα σε όλες αυτές τις διαδικασίες. Η ιστορία της πρέπει να αναζητηθεί στα συγκεκριμένα έγγραφα που αφορούν τη Dadya.Και εδώ βρίσκεται η ιδιαίτερη σημασία του 1917.
Το 1917 δεν ήταν μια ακόμη χρονιά. Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος βρισκόταν ήδη στο τέταρτο έτος του και η Οθωμανική Αυτοκρατορία βρισκόταν σε πλήρη πολεμική κινητοποίηση.Στις 5 Μαΐου 1917, το οθωμανικό Υπουργείο Πολέμου απέστειλε στην κεντρική κυβέρνηση έγγραφο σχετικά με πρόσωπα από την περιοχή της Μαρμαρίδας και της Dadya, τα οποία βρίσκονταν σε φυγή και κατηγορούνταν για βαριά εγκλήματα, μεταξύ των οποίων ανθρωποκτονία, λεηλασία και ληστεία.Μεταξύ των ονομάτων αναφέρονται:ο Μιχαήλ, ο αδελφός του Νικολός,και ο Αλέξανδρος, γιοι του Φαρμακίδη.
Η υπόθεση οδηγήθηκε σε στρατοδικείο και η απόφαση ήταν εξαιρετικά βαριά. Για τους κατηγορουμένους που βρίσκονταν σε φυγή προβλεπόταν θανατική ποινή, στέρηση πολιτικών δικαιωμάτων και κατάσχεση και δήμευση της περιουσίας τους. Στο οθωμανικό πρωτότυπο η τελευταία αυτή διαδικασία αποδίδεται με τον όρο haczvemüsadere.Η απόφαση επικυρώθηκε με αυτοκρατορικό διάταγμα στις 9 Μαΐου 1917, το οποίο βρίσκεται στο αρχείο BaşbakanlıkOsmanlıArşivi, İ.DUİT 174/3.
Η συγκεκριμένη ημερομηνία αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα σημεία της ιστορίας της οικογένειας. Για πρώτη φορά ένα οθωμανικό έγγραφο συνδέει συγκεκριμένα μέλη της οικογένειας με ποινική διαδικασία που στην ουσία κινήθηκε με στόχο την απώλεια της περιουσίας τους.
Χρειάζεται όμως μια κρίσιμη διευκρίνιση.Το έγγραφο αποδεικνύει την απόφαση για κατάσχεση και δήμευση της περιουσίας των καταδικασθέντων. Δεν αποδεικνύει από μόνο του ότι και οι 320 ιδιοκτησίες του παλαιότερου καταλόγου δημεύθηκαν όλες με αυτή τη συγκεκριμένη διαδικασία, αφού τα ακίνητα ανήκαν στον πατέρα τους.Για να αποδειχθεί η τύχη κάθε ακινήτου χρειάζονται τα διοικητικά έγγραφα που ακολούθησαν την απόφαση του 1917.
Κάποια μεταγενέστερα έγγραφα δείχνουν πάντως ότι μέρος της περιουσίας που συνδεόταν με τον Γιάννη Φαρμακίδη πέρασε σε διαφορετικό καθεστώς.Στη Reşadiye (Ντάτσα), πέντε κτίρια που συνδέονται με την περιουσία του εμφανίζονται πλέον ως περιουσία υπό διοικητική διαχείριση. Το 1920 τα κτίρια αυτά δημοπρατήθηκαν και στη συνέχεια μισθώθηκαν στη ReşadiyeKuva-yıMilliyesi(«η τοπική οργάνωση των Εθνικών Δυνάμεων της Ντάτσα») για τις ανάγκες του λιμανιού (εισέπραττε του δασμούς στο λιμάνι).Η δημοπρασία πραγματοποιήθηκε στις 18 Σεπτεμβρίου 1920, ενώ η μίσθωση άρχισε την 1η Οκτωβρίου 1920, με μηνιαίο μίσθωμα 500 γροσίων.Και εδώ χρειάζεται ακρίβεια. Τα συγκεκριμένα έγγραφα αφορούν πέντε κτίρια και όχι το σύνολο των 320 ακινήτων. Μεταξύ αυτών είναι και το καλοκαιρινό σπίτι της οικογένειας που σήμερα ονομάζεται FarmakidiEvi. Στα αρχεία της Επιτροπής Άμυνας της Πατρίδας της Υποδιοίκησης Ρεσαδιγιέ, και ειδικότερα οι πίνακες του οκτρουά για τα έτη 1919–1921φαίνεται και η ενοικίαση ενός καταστήματος στο λιμάνι της Ντάτσα που ανήκε στον Γιάννη Φαρμακίδη.
Παρόλα αυτά, η ακολουθία είναι αποκαλυπτική:μια μεγάλη ιδιωτική περιουσία → ο πόλεμος → η ποινική διαδικασία του 1917 → η απόφαση για κατάσχεση και δήμευση → η μεταγενέστερη διοικητική διαχείριση συγκεκριμένων ακινήτων → η νέα χρήση τους.Μέσα από αυτή την ακολουθία μπορούμε να δούμε, σε μικρή κλίμακα, μια πολύ μεγαλύτερη αλλαγή που συντελέστηκε στη δυτική Μικρά Ασία κατά τα τελευταία χρόνια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και τον τρόπο με τον οποίο οι Τούρκοι άρπαζαν τις περιουσίες των Χριστιανών.
Η ιστορία όμως δεν τελειώνει με τα οθωμανικά έγγραφα και με την κακή πλευρά των πραγμάτων.Ο ΝιχάτΑκκαράτζα, στο βιβλίο του Datça'daBirCumartesi (2006) («Ένα Σάββατο στην Ντάτσα»), αναφέρεται στον Κώστα Φαρμακίδη, γιο του Αλέξανδρου, ο οποίος ερχόταν από τη Σύμη στη Ντάτσα. Στο βιβλίο αυτό γράφει ότι ο παππούς του ήταν φίλος του Ιωάννη Φαρμακίδη. Η μαρτυρία αυτή έχει ιδιαίτερη αξία, γιατί δείχνει ότι η σχέση της οικογένειας με την περιοχή δεν εξαφανίστηκε με την αποχώρησή της.Η μνήμη αυτή έχει αφήσει και ένα απτό ίχνος στην ίδια την πόλη.
Στην προκυμαία της Ντάτσα βρίσκεται το παλιό «Σπίτι του Φαρμακίδη», γνωστό στην τοπική μνήμη ως FarmakidiEvi. Το κτίριο χρησιμοποιείτε επί χρόνια ως τελωνείο (από το 1920), όμως το παλιό οικογενειακό όνομα παρέμεινε.Τον Νιχάτ τον γνώρισα και εγώ, καθώς και άλλους ιστοριογράφους της Ντάτσα με τους οποίους υπάρχει πάντα μια επαφή.
Έτσι οι διαφορετικές πηγές συμπληρώνουν η μία την άλλη.Τα οθωμανικά έγγραφα μας δείχνουν το μέγεθος της περιουσίας. Το έγγραφο του 1917 μας δείχνει την ποινική διαδικασία και την απόφαση για κατάσχεση και δήμευση. Τα μεταγενέστερα έγγραφα μας δείχνουν τη νέα διαχείριση συγκεκριμένων ακινήτων. Και η τοπική μνήμη μας δείχνει ότι, παρά την αποχώρηση της οικογένειας, το όνομα του Φαρμακίδη δεν έσβησε από τη Ντάτσα.
Η ιστορία της οικογένειας Φαρμακίδη δεν είναι επομένως μόνο μια οικογενειακή ιστορία. Είναι ένα συγκεκριμένο παράδειγμα μέσα από το οποίο μπορούμε να παρακολουθήσουμε τις μεγάλες αλλαγές που γνώρισε η δυτική Μικρά Ασία στα τελευταία χρόνια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.Τον πόλεμο, την πολιτική ανατροπή και τη μεταβολή της κατοχής και της χρήσης της περιουσίαςεκατοντάδων κατοίκων της Χριστιανών.Η οικογένεια έφυγε. Η περιουσία άλλαξε χέρια και χρήση. Το όνομα όμως έμεινε.
Υ.Γ. Ο ΝικολόςΙωάννου Φαρμακίδης ήταν ο παππούς μου, πατέρας της μητέρας μου.
Πηγές και τεκμήρια
Οθωμανικά έγγραφα
- Οθωμανικός κατάλογος περιουσίας του Γιάννη Φαρμακίδη στη Dadya:«DadyaKaryesinde 156 KunyedeSumbekiliYannisFarmakidiüzerindemukayyetbilcümleEmlakveArazininHulasadefterisureti».
- Έγγραφο του Υπουργείου Πολέμου, 5 Μαΐου 1917, σχετικά με την υπόθεση των κατηγορουμένων από Dadya και Marmaris.
- BaşbakanlıkOsmanlıArşivi, İ.DUİT 174/3, αυτοκρατορικό διάταγμα της 9ης Μαΐου 1917, με την επικύρωση της δικαστικής απόφασης.
Μεταγενέστερες πηγές
- ÜnalTürkeş, KurtuluşSavaşı'ndaMuğla (1973).
- Nihat Akkaraca, Datça'da Bir Cumartesi (2006).
- MehmetÇanlı και ÜnalTürkeş, για τη δημοπράτηση και μίσθωση των πέντε ακινήτων στη Reşadiye το 1920.
- OsmanAkın, «MübadeleBitmedi: Simi'denDönenUstalar» (2026), για τη διατήρηση της μνήμης του FarmakidiEvi στη σημερινή Ντάτσα.
