Όταν το κριτήριο επιλογήςΣχολής δεν είναι μόνο το «μπορώ» αλλά και το«θέλω».
Οι πρόσφατες διαγραφές φοιτητών που έχουν υπερβεί το ανώτατο όριο φοίτησης επαναφέρουν στο προσκήνιο ένα ζήτημα που το ελληνικό πανεπιστήμιο απέφευγε επί χρόνια να αντιμετωπίσει ουσιαστικά. Το φαινόμενο των λεγόμενων «αιώνιων» φοιτητών δεν είναι απλώς διοικητικό ή στατιστικό. Είναι βαθιά κοινωνικό και εκπαιδευτικό και αποκαλύπτει αδυναμίες τόσο στον τρόπο επιλογής σπουδών όσο και στη συνολική εκπαιδευτική κουλτούρα της χώρας.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Νομική Σχολή Αθηνών. Μια σχολή με διαχρονικά υψηλή βάση εισαγωγής (πάνω από 18.000 μόρια) όπου οι εισαχθέντες διαθέτουν αναμφίβολα τις γνωστικές ικανότητες για να ολοκληρώσουν τις σπουδές τους. Κι όμως, καταγράφεται μεγάλος αριθμός φοιτητών που παρέμειναν εγγεγραμμένοι για δεκαετίες χωρίς πτυχίο. Το γεγονός αυτό από μόνο του καταρρίπτει το επιχείρημα ότι οι «αιώνιοι» φοιτητές είναι αποτέλεσμα ακαδημαϊκής αδυναμίας.
Το βασικό πρόβλημα εντοπίζεται αλλού: στη σύγχυση ανάμεσα στο μπορώ και στο θέλω.
Η επιλογή σχολής στην Ελλάδα εξακολουθεί σε μεγάλο βαθμό να καθορίζεται από τη βαθμολογία και το κοινωνικό κύρος του αντικειμένου και όχι από τον πραγματικό επαγγελματικό και προσωπικό προσανατολισμό του υποψηφίου. Νέοι άνθρωποι 18 ετών καλούνται να πάρουν μια απόφαση ζωής με βασικό κριτήριο το «πού περνάω», όχι το «πού ταιριάζω». Το αποτέλεσμα είναι φοιτητές που είχαν όλα τα εφόδια να επιτύχουν, αλλά δεν είχαν το εσωτερικό κίνητρο να συνεχίσουν.
Σε αυτό προστίθενται, βεβαίως, και εξωγενείς παράγοντες. Οικονομικές δυσκολίες, ανάγκη για εργασία, οικογενειακές υποχρεώσεις, αλλαγές στις κοινωνικές και επαγγελματικές συνθήκες, ακόμη και ψυχολογική κόπωση, επηρεάζουν καθοριστικά τη διάρκεια και την ολοκλήρωση των σπουδών. Το πανεπιστήμιο δεν λειτουργεί σε κοινωνικό κενό, αλλά αντανακλά τις ανισότητες και τις πιέσεις της κοινωνίας στην οποία εντάσσεται.
Η ύπαρξη, όμως, ενός θεσμικού πλαισίου που επί δεκαετίες επέτρεπε απεριόριστη φοίτηση χωρίς ενδιάμεσους ελέγχους ή κίνητρα ολοκλήρωσης δημιούργησε μια ιδιότυπη κανονικότητα. Η αναβολή έγινε συνήθεια και η μη ολοκλήρωση έπαψε να θεωρείται πρόβλημα, μέχρι τη στιγμή που το κράτος αποφάσισε να παρέμβει.
Η διαγραφή φοιτητών που έχουν υπερβεί κατά πολύ το ανώτατο όριο φοίτησης δεν πρέπει να ιδωθεί αποκλειστικά ως τιμωρητικό μέτρο. Είναι, ή τουλάχιστον οφείλει να είναι, ένα σήμα επαναπροσδιορισμού του ρόλου της ανώτατης εκπαίδευσης: σπουδές με αρχή, μέση και τέλος, με σαφή στόχο και προοπτική. Αυτό βέβαια, προϋποθέτει παράλληλα πολιτικές υποστήριξης, οι οποίες αναζητούνται χρόνια στους διαλόγους περί εκσυγχρονισμού του εκπαιδευτικού πλαισίου, αλλά χωρίς τελική εφαρμογή: ουσιαστικό επαγγελματικό προσανατολισμό πριν την εισαγωγή, ευελιξία για εργαζόμενους φοιτητές, δεύτερες ευκαιρίες και δυνατότητες επανένταξης.
Το κρίσιμο δίδαγμα από τη συζήτηση για τους «αιώνιους» φοιτητές είναι ότι η επιτυχία στην εκπαίδευση δεν εξαρτάται μόνο από τις ικανότητες. Εξαρτάται από την ταύτιση του ατόμου με το αντικείμενο σπουδών, από τις συνθήκες ζωής και από το αν το σύστημα ενθαρρύνει τη συνέπεια χωρίς να αγνοεί την κοινωνική πραγματικότητα.
Ίσως, τελικά, το μεγαλύτερο στοίχημα δεν είναι οι διαγραφές αυτές καθαυτές, αλλά το αν θα μάθουμε να καθοδηγούμε τους νέους όχι μόνο προς το πού μπορούν να εισαχθούν, αλλά προς το πού πραγματικά θέλουν και μπορούν να ολοκληρώσουν τη διαδρομή τους.
Όσο περισσότερο συνδέουμε τις σπουδές με πραγματικά προσωπικά κίνητρα και υποστηρικτικά πλαίσια (κατάλληλη προετοιμασία, επαγγελματικός προσανατολισμός, κοινωνική στήριξη), τόσο λιγότερα θα βλέπουμε φαινόμενα όπου ένας νέος «μπορεί» να πετύχει αλλά τελικά δεν «ολοκληρώνει» αυτό που ξεκίνησε.
Θανάσης Βυρίνης
Εκπαιδευτικός
